Trần Trọng Kim nói về độc quyền chân lý

Đọc cuốn Nho giáo của Trần Trọng Kim, sách mới mua nên lướt qua thôi, nhưng gặp một đoạn thật là hứng thú phải gõ lại ngay. Lệ Thần tiên sinh là nho sĩ mà sáng suốt nhìn ra được nguyên nhân suy thoái Nho giáo chính ở sự độc quyền chân lý (ông gọi là “nhất-tôn”) nên không phát triển được. Như thời xưa thì phải đứng dậy vái ba vái tỏ lòng kính phục.  

“Xét kỹ ra, Hán-nho có một điều lầm lớn, là từ vua Hán Vũ-đế trở đi, Nho-giáo thành ra cái học-thuyết nhất-tôn, làm cho nhân trí bởi đó mà không tiến-hóa được. Theo cái công-lệ thì bất cứ việc gì, hễ muốn có tiến-hóa tất phải có cạnh-tranh, có so-sánh, rồi cái hay mới hay hơn lên, và cái dở mới mất dần đi. Nếu chỉ để một cái riêng giữ thế-lực, mà đè nén hết cả, thì cái thần-diệu của thiên-diễn không có nữa. Việc học-thuyết cũng vậy, khi người ta đã bãi-truất hết cả các học-thuyết khác, chỉ tôn-sùng có một mà thôi, thì dẫu cái học thuyết ấy hay thế nào rồi cũng hóa dở. Vì rằng nhân trí mà không có cái ngoại-lực kích-thích làm cho nó phải cố gắng để tiến lên, theo cho đúng sự lưu-hành biến-hóa của thiên-lý, thì dần dần tất là phải ứ-trệ lâu thành ra hủ-bại vậy.“

(Trần Trọng Kim, Nho giáo, Nxb TP.HCM, 1992, trang 367-368)

Tiếp theo, Trần Trọng Kim quy lỗi Hán nho theo Tuân tử làm trái Khổng học nguyên thủy, ông cho rằng Khổng học vốn không có tính độc quyền. Nghe cũng từa tựa các nhà marxist ngày nay như Lữ Phương bảo vệ học thuyết Marx nguyên thủy vậy, hihi.  

“Đạo của Khổng-tử là muốn: “Vạn vật tịnh dục nhị bát, tương hại, đạo tịnh hành nhi bất tương bội” chứ không muốn nhất-tôn. Đó là vì Hán-nho theo cái học của Tuân-tử mà làm trái cái tông-chỉ của Khổng-học. Cái lỗi ấy Hán-nho không từ-chối được vậy.” (Sđd, trang 368)

Nhưng khác với những nhà marxist sùng tín cố gắng bảo vệ từng ý tưởng "thực thụ" của Marx, Trần Trọng Kim khẳng định học thuyết phải có phát triển, ông chỉ nhấn mạnh cái "tông-chỉ" của Khổng học, và trong các môn đồ của Khổng tử, ông đánh giá cao Tử Trương là người phóng khoáng, không câu chấp những điều vụn vặt, "điều gì cũng cốt giữ cái tinh thần." (Sđd, trang 171).